Меросни расмийлаштириш 2026: ким меросхўр, 6 ойлик муддат, нотариусда мерос гувоҳномаси, бож ва солиқ

Яқин инсонингиз вафот этганда, унинг уйи, машинаси ва бошқа мол-мулкини ўз номингизга ўтказиш учун меросни расмийлаштириш керак. Қуйида Фуқаролик кодекси асосида ким меросхўр бўлиши, қандай муддатлар борлиги ва қанча тўлов қилинишини босқичма-босқич тушунтирамиз.

Мерос қачон ва қаерда очилади

• Мерос фуқаро вафот этган куни (ёки суд уни вафот этган деб эълон қилган куни) очилади (1116-модда).
• Мерос очилиш жойи — марҳумнинг охирги доимий яшаш жойи. У номаълум бўлса — кўчмас мулки турган жой (1117-модда).
• Меросни ўша жойдаги нотариус расмийлаштиради.
• Меросга марҳумнинг барча мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятлари киради — қарзлари ҳам. Пенсия, алимент ва шахс билан боғлиқ бошқа ҳуқуқлар меросга кирмайди (1113-модда).

Ким меросхўр

Мерос васиятнома ёки қонун бўйича ўтади. Васиятнома бўлмаса ёки у бутун мулкни қамрамаса, қонун бўйича навбат қўлланади (1134–1139-моддалар):

• Бир навбатдагилар тенг улушда мерос олади.
• Марҳумнинг қарамоғида камида 1 йил бўлган ва у билан бирга яшаган меҳнатга қобилиятсиз шахслар чақирилган навбат билан бирга мерос олади (1141-модда).
• Кейинги навбат фақат олдинги навбатда меросхўр бўлмаса, улар меросдан воз кечса ёки четлатилса чақирилади.

Эр ёки хотин учун: мерос улушидан ташқари, никоҳда бирга орттирилган мулкнинг ўз қисми алоҳида сақланади (1143-модда). Яъни аввал умумий мулкдан унинг ярми ажратилади, меросга фақат марҳумнинг улуши киради.

Босқичма-босқич тартиб

1. Ўлим ҳақида гувоҳнома олинг (ФҲДЁ ёки my.gov.uz орқали).
2. Нотариусга мурожаат қилинг — мерос очилган жойдаги нотариал идорага. Одатда қуйидагилар сўралади:
   • ўлим ҳақида гувоҳнома;
   • марҳумнинг охирги яшаш жойини тасдиқловчи маълумот;
   • қариндошликни тасдиқловчи ҳужжатлар (туғилганлик, никоҳ гувоҳномалари);
   • мол-мулк ҳужжатлари (кадастр паспорти, техпаспорт, банк ҳисобварақлари ҳақида маълумот);
   • васиятнома бўлса — унинг нусхаси.
3. 6 ой кутинг. Мерос гувоҳномаси мерос очилган кундан 6 ой ўтгач берилади — шу вақтда бошқа меросхўрлар ҳам мурожаат қилиши мумкин. Бошқа меросхўр йўқлиги аниқ бўлса, нотариус уни олдинроқ беради (1146-модда).
4. Меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисида гувоҳнома олинг ва божни тўланг.
5. Мол-мулкни номингизга ўтказинг: уй-жойни — кадастрда (Уй-жойни кадастрдан ўтказиш), автомобилни — ЙҲХББда.

Тўловлар

Бир нечта меросхўр бўлса, бож ҳар бир меросхўрнинг улушидан ҳисобланади. Вояга етмаган меросхўрлар бож тўламайди.

Солиқ: яқин қариндошдан олинган мерос даромад солиғидан озод. Яқин қариндош бўлмаган шахсдан мерос қолган кўчмас мулк ва автомобил даромад ҳисобланади — 12% солиқ (Солиқ кодекси 378-модда, 11-банд).

Меросдан воз кечиш

• Меросхўр мерос очилгандан кейин исталган вақтда меросдан воз кечиши мумкин — мерос очилган жойдаги нотариусга ариза бериб (1147-модда).
• Ишончнома орқали воз кечиш учун ишончномада бу ваколат алоҳида ёзилган бўлиши керак.
• Воз кечишни кейинчалик бекор қилиб ёки қайтариб олиб бўлмайди.

Меросни тақсимлаш ва қарзлар

• Меросхўрлар меросни ўзаро келишиб тақсимлайди. Келиша олмасалар — суд орқали (1150-модда).
• Марҳумнинг қарзлари учун меросхўрлар фақат ўзларига теккан мол-мулк қиймати доирасида жавоб беради (1156-модда).

Эсда тутинг

• Уйни ҳаётлик пайтида қариндошга ўтказиш йўллари: Ҳадя ёки васият.
• Уй-жой 36 ойдан кам эгалик қилиниб сотилса, сотишдан олинган даромад солиққа тортилади (Солиқ кодекси 378-модда). Меросга қолган уйни тез сотмоқчи бўлсангиз, эгалик муддати қандай ҳисобланишини солиқ органидан олдиндан аниқланг.