Merosni rasmiylashtirish 2026: kim merosxoʻr, 6 oylik muddat, notariusda meros guvohnomasi, boj va soliq

Yaqin insoningiz vafot etganda, uning uyi, mashinasi va boshqa mol-mulkini oʻz nomingizga oʻtkazish uchun merosni rasmiylashtirish kerak. Quyida Fuqarolik kodeksi asosida kim merosxoʻr boʻlishi, qanday muddatlar borligi va qancha toʻlov qilinishini bosqichma-bosqich tushuntiramiz.

Meros qachon va qayerda ochiladi

• Meros fuqaro vafot etgan kuni (yoki sud uni vafot etgan deb eʼlon qilgan kuni) ochiladi (1116-modda).
• Meros ochilish joyi — marhumning oxirgi doimiy yashash joyi. U nomaʼlum boʻlsa — koʻchmas mulki turgan joy (1117-modda).
• Merosni oʻsha joydagi notarius rasmiylashtiradi.
• Merosga marhumning barcha mulkiy huquq va majburiyatlari kiradi — qarzlari ham. Pensiya, aliment va shaxs bilan bogʻliq boshqa huquqlar merosga kirmaydi (1113-modda).

Kim merosxoʻr

Meros vasiyatnoma yoki qonun boʻyicha oʻtadi. Vasiyatnoma boʻlmasa yoki u butun mulkni qamramasa, qonun boʻyicha navbat qoʻllanadi (1134–1139-moddalar):

• Bir navbatdagilar teng ulushda meros oladi.
• Marhumning qaramogʻida kamida 1 yil boʻlgan va u bilan birga yashagan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar chaqirilgan navbat bilan birga meros oladi (1141-modda).
• Keyingi navbat faqat oldingi navbatda merosxoʻr boʻlmasa, ular merosdan voz kechsa yoki chetlatilsa chaqiriladi.

Er yoki xotin uchun: meros ulushidan tashqari, nikohda birga orttirilgan mulkning oʻz qismi alohida saqlanadi (1143-modda). Yaʼni avval umumiy mulkdan uning yarmi ajratiladi, merosga faqat marhumning ulushi kiradi.

Bosqichma-bosqich tartib

1. Oʻlim haqida guvohnoma oling (FHDYo yoki my.gov.uz orqali).
2. Notariusga murojaat qiling — meros ochilgan joydagi notarial idoraga. Odatda quyidagilar soʻraladi:
   • oʻlim haqida guvohnoma;
   • marhumning oxirgi yashash joyini tasdiqlovchi maʼlumot;
   • qarindoshlikni tasdiqlovchi hujjatlar (tugʻilganlik, nikoh guvohnomalari);
   • mol-mulk hujjatlari (kadastr pasporti, texpasport, bank hisobvaraqlari haqida maʼlumot);
   • vasiyatnoma boʻlsa — uning nusxasi.
3. 6 oy kuting. Meros guvohnomasi meros ochilgan kundan 6 oy oʻtgach beriladi — shu vaqtda boshqa merosxoʻrlar ham murojaat qilishi mumkin. Boshqa merosxoʻr yoʻqligi aniq boʻlsa, notarius uni oldinroq beradi (1146-modda).
4. Merosga boʻlgan huquq toʻgʻrisida guvohnoma oling va bojni toʻlang.
5. Mol-mulkni nomingizga oʻtkazing: uy-joyni — kadastrda (Uy-joyni kadastrdan oʻtkazish), avtomobilni — YHXBBda.

Toʻlovlar

Bir nechta merosxoʻr boʻlsa, boj har bir merosxoʻrning ulushidan hisoblanadi. Voyaga yetmagan merosxoʻrlar boj toʻlamaydi.

Soliq: yaqin qarindoshdan olingan meros daromad soligʻidan ozod. Yaqin qarindosh boʻlmagan shaxsdan meros qolgan koʻchmas mulk va avtomobil daromad hisoblanadi — 12% soliq (Soliq kodeksi 378-modda, 11-band).

Merosdan voz kechish

• Merosxoʻr meros ochilgandan keyin istalgan vaqtda merosdan voz kechishi mumkin — meros ochilgan joydagi notariusga ariza berib (1147-modda).
• Ishonchnoma orqali voz kechish uchun ishonchnomada bu vakolat alohida yozilgan boʻlishi kerak.
• Voz kechishni keyinchalik bekor qilib yoki qaytarib olib boʻlmaydi.

Merosni taqsimlash va qarzlar

• Merosxoʻrlar merosni oʻzaro kelishib taqsimlaydi. Kelisha olmasalar — sud orqali (1150-modda).
• Marhumning qarzlari uchun merosxoʻrlar faqat oʻzlariga tekkan mol-mulk qiymati doirasida javob beradi (1156-modda).

Esda tuting

• Uyni hayotlik paytida qarindoshga oʻtkazish yoʻllari: Hadya yoki vasiyat.
• Uy-joy 36 oydan kam egalik qilinib sotilsa, sotishdan olingan daromad soliqqa tortiladi (Soliq kodeksi 378-modda). Merosga qolgan uyni tez sotmoqchi boʻlsangiz, egalik muddati qanday hisoblanishini soliq organidan oldindan aniqlang.